مفهوم ضرورت‌های آینده‌پژوهی

دانلود پایان نامه

 

ضرورت‌های آینده‌پژوهی

نگريستن به آينده، هر اندازه كه دشوار باشد، هم ضروري است و هم وسوسه انگيز و جذاب. ضروري است؛ چرا كه خطر‌ها، چنان زيادند كه حتي تلاش و كوشش اندك (براي آينده نگري) بهتر از عدم تلاش و تكاپو است؛ وسوسه انگيز و جذاب است، زيرا موجودات بشري، كنجكاو و درگير احساس و مجذوب چالش‌ها هستند. (ناصر آبادی، 1379، 9)

خوشبختانه نسل امروز نخستین کسانی نیستند که این نیاز را احساس کرده‌اند‌. (کورنیش، 1388، 17) در پایان دهه 1960 دو تغییر مهم در دیدگاه مردم نسبت به آینده در حال شکل‌گیری بود؛ تغییر اول آن که مردم کم کم متقاعد می‌شدند که “مطالعه و بررسی آینده امکان پذیر است”. تغییر دوم نیز شناخت و تشخیص این نکته بود که “جهان آینده انعطاف‌پذیر است”. بنابراین دیگر مطالعه آینده صرفاً یک سرگرمی بیهوده برای افرادی نبود که می‌خواهند طالع خود را بدانند، بلکه وظیفه اساسی هر انسانی شده بود که می‌خواست آگاهانه انتخاب و هوشمندانه عمل کند.

این دو تغییر در طرز تفکر مردم نسبت به آینده، نه تنها مطالعات آینده را موجه و عقلانی جلوه داد، بلکه آن را به یک ضرورت تبدیل کرد. این ضرورت تنها از سوی دانشمندان و پژوهشگران احساس نمی‌شد؛ مقامات دولتی، بازرگانان، استادان دانش گاه‌ها، آموزگاران و دیگران نیز آن را احساس می‌کردند. به موازات این که مردم پذیرفتند مطالعه آینده برای خلق یک جهان بهتر ضرورت دارد، اندیشکده‌های گوناگونی با تمرکز بر مطالعات آینده پدید آمدند تا این مهم را جامه عمل بپوشانند. (ملکی فر و همکاران، 1386،50)

دنیای امروز، شامل ویژگیهای بارزی همچون شتاب گرفتن تاریخ، افزایش پیچیدگی، انقباض زمان و فضا، حرکت از جامعه تولید بنیان به سوی جامعه دانش بنیان، گسترده شدن نقش فرهنگ، توسعه شتابان فن‌آوری‌های پیشرفته، شکاف دیجیتالی و … شده است. (ملکی فر و همکاران، 1386، 5-4)

تنها پاسخي كه نسبت به اين حوادث وجود دارد همان تفكر رو به جلو و آماده بودن در بهترين حالت ممكن براي مواجهه با آن‌هاست. بنابراين بايد خطاب به تمامي افراد، سازمان‌ها و دولت‌ها گفت : آينده جائي است كه بقية زندگي خود را در آن خواهند گذراند؛ از آن‌جا كه اين يك حقيقت مي باشد، آيا بهتر نيست قبل از پا گذاشتن به اين وادي جديد، آن را شناخت؟ (پیتر دراکر، 19) بنابراین اگر به آینده‌پژوهی روی آورده نشود، دیگران آینده را رقم خواهند زد و در این صورت در مواجهه با بحران، هزینه‌های زیادی را باید متحمل شد. (ملکی فر و همکاران، 1386، 9)

پس نباید از آینده اندیشی به این خاطر که “بسیار گرفتاریم” غفلت شود.

به حکم عقل سلیم، مردم از هم اکنون باید بدانند که آینده ممکن است آبستن چه پیش آمدهایی باشد؛ کدام پیش آمدها احتمال وقوع بیش تری دارند و در میان آن‌ها کدام یک از مطلوبیت بیش تری برخوردار است. (ملکی فر و همکاران، 1386، 6) “دکتر یونگ”، یکی از آینده‌پژوهان نام‌دار قرن بیستم، هشدار می‌داد که نباید تحت تأثیر تصویرهایی از آینده واقع شد که به طور شبانه روزی در کارخانه‌های فکری دنیا ساخته و پرداخته می‌شوند. هدف از تولید و اشاعه این تصویرها در سطح بین المللی، “مصادره آینده ملت‌ها” توسط نخبگان دنیای استکبار است. (ملکی فر و همکاران، 1386، 241)

بنابراین آینده‌پژوهی نه تنها به منظور آگاهی از آنچه که در جریان است، اهمیت فراوان دارد، بلکه برای گزینش آنچه که در پیش داریم نیز بسیار حیاتی است. (پدرام، جلالی وند، 1392، 22 :1) لذا سودمندی این دانش می‌تواند محدوده بسیار وسیعی از جنبه‌های مختلف فردی و سازمانی را بپوشاند. با توجه به نظر اندیشمندان می‌توان برخی از مزایای آینده‌پژوهی را از ضرورت‌های توجه به آینده‌پژوهی ذکر کرد که عبارتند از:

 

 

سازگاری با تغییر

ابر رویداد عصر حاضر، تحول‌های گسترده جهانی است که زندگی همه شهروندان قرن بیست و یک را متأثر می‌سازد. “مایکل مارین” که علاقه مند به مطالعه جوامع انسانی و آینده است، عصر حاضر را “عصر دگرگونی چند گانه” می‌نامد. کافی است چشم خود را باز نمود تا موج سهمگین تغییراتی که فن‌آوری، اقتصاد و نهادهای اجتماعی را درهم می‌کوبد، مشاهده کرد. اندکی توجه لازم است تا دریافت این تغییرات به شدت درهم تنیده‌اند‌(کورنیش، 1388، 31) شتاب تغییرات، برای سازمان‌ها، جوامع و کل جهان چالش‌های مشابهی به دنبال دارد. (کورنیش، 1388، 283)

“تغییر” اکنون به بلایی دایمی تبدیل شده و “ثبات” تقریباً یک موهبت نادر شده است. موج‌های تغییر یکی پس از دیگری فرا می‌رسند و از آن‌جا که حامل عنصر “تازگی” هستند، از یک سو بشر را وادار به “فهمیدن”می‌کنند و از سوی دیگر شالوده عادت‌ها را جنون آسا در هم می‌کوبند. (ملکی فر و همکاران، 1386، 9)

امروز با توجه به شتاب روزافزون “تغییر”، درک نحوه اندیشیدن به آینده، هر روز ضرورت بیشتری پیدا می‌کند. برای تصمیم‌گیری هوشمندانه در مورد شغل، سرمایه گذاری و دیگر برنامه‌های کلان زندگی، باید دانست که دنیا چگونه و در چه سمت و سوهایی تغییر می‌کند و آینده احتمالاً آبستن چه حوادثی خواهد بود. (کورنیش، 1388، 16) برای همه این فرصت وجود دارد که تغییر را به سود خود و در جهت منافع و مصالح خود مهار کند و حتی از آن فرصت‌های بزرگ ایجاد نماید. (ملکی فر و همکاران، 1386، 10)

اگر نیروهای تغییر که از بطن و متن جریان‌های تغییر می‌جوشند به گونه‌ای هوشمندانه و عاملانه “مدیریت” نشوند، به نیروهای کور و مخرب تبدیل می‌شوند که آینده افراد را ترور می‌کنند. (ترور آینده) و بر تمامی انسان‌هاست که آینده خود را در برابر این ترورهای بی رحمانه حفاظت کنند. برای این منظور سپری پولادین لازم است که همانا “آینده‌پژوهی ” است. (کورنیش، 1388، 4)

آینده‌پژوهی می‌آموزاند که آینده سرشار از تغییر است و این تغییرها با سرعتی سرسام آور در حال دگرگون ساختن جهان بشری هستند. نگاهی دقیق به تحول‌های گذشته، به راحتی شتاب گرفتن تغییرات را نشان می‌دهد. این تغییرها به حدی گسترش یافته که امروز حتی مفاهیم نیز معنایی متفاوت از گذشته دارند، اقتصاد، فرهنگ، امنیت، علم و … در زمره مفاهیم در حال تغییر هستند. (برومند، 1391، 8)

استقبال آگاهانه از تغییرها مزیت‌های فراوانی دارد؛ به طور مثال این امکان فراهم می‌شود تا تهدیدها و مخاطره‌های نهفته در آن‌ها را به دقت مطالعه کرده و تدبیرهایی برای تبدیل آن‌ها به فرصت‌های بزرگ اندیشید. از سویی مانع از حرکت کورکورانه به سمت آینده شده و تصویر آینده را شفاف می‌نماید. لذا تغییرات شگرف و پیشرفت‌های حاصل از آن، آینده‌پژوهی را به نیاز عاجل عصر حاضر تبدیل کرده است تا در نهایت دقت به آینده اندیشید. (کورنیش، 1388، 17)

تصمیم‌گیری صحیح

تصمیم‌های امروز، جهان فردا را شکل می‌دهند؛ با این حال، اغلب اوقات بدون توجه به تأثیری که تصمیم‌ها بر آینده بلند مدت دارند، تصمیم‌گیری می‌شود.(ملکی فر و همکاران، 1386، 66) با نگاه مختصر به نقش آینده در طراحی و تصمیم‌گیری، می‌توان به اهمیت آینده‌پژوهی در مدیریت پی برد. پیش‌بینی آینده در طراحی، می‌تواند در موقعیت‌های طراحی روزانه دیده شود؛ زیرا هر تصمیم‌گیری بر پایه برخی مفروضات در آینده مبتنی خواهد بود. آشنایی با اهمیت آینده‌پژوهی و نقشی که این دانش در بهبود و افزایش اثربخشی فرایندهای تصمیم سازی و سیاست سازی ایفا می‌کند، ضرورت انکارناپذیر آموزش در این حوزه را تبیین می‌نماید.

لذا اگر بیش از پیش به آینده‌پژوهی پرداخته نشود، تصمیم‌گیری صحیح و به موقع با مشکل‌های بیشتری همراه خواهد شد. لذا تصمیم‌های خوب مستلزم آینده‌نگری خوب هستند. (کورنیش، 1388، 282)

 

“ارل جوزف” سردبیر نشریه “روندهای آینده” دو نکته را مطرح می‌کند که در تفکر آینده‌پژوهی مهم است:

  • جهانی که ظرف پنج تا 20 سال آینده تجربه می‌کنیم، با تصمیم‌های ما شکل می‌گیرد.
  • ظرف 20 سال تقریباً هر کاری را می‌توان انجام داد.

این دو نکته در واقع علت اساسی تأکید آینده‌پژوهان بر این امر است که توجه به آینده دور باید بخش ناگسستنی تصمیم‌گیری‌های امروز باشد. آینده‌پژوهان تأکید می‌کنند که هدف کلی از مطالعه آینده‌های محتمل، بهبود کیفیت تصمیم‌هایی است که اکنون اتخاذ می‌شوند. (ملکی فر و همکاران، 1386، 62)

دست یابی به موفقیت

رمز گشایی از آینده یک ضرورت اساسی برای دست یابی به موفقیت‌های بزرگ فردی است. کسانی که آینده‌نگری ممتازی دارند، می‌توانند راه و روش بی شماری برای افزایش موفقیت بیابند و از هر فرصتی که شانس در اختیارشان می‌گذارد، به بهترین نحو استفاده کنند. (کورنیش، 1388، 285)

اهمیت این موضوع به حدی است که “ادوارد کورنیش” در کتاب “آینده‌پژوهی پیشرفته” آینده‌پژوهی را فوت کوزه گری موفقیت بیان می‌نماید (کورنیش، 1388، 284)

ایجاد آمادگی در برابر آینده‌های ممکن

مادامی‌که راهی برای پیش‌گیری از رویدادهای ناخوشایند پیدا نشود، آینده مخوف تر از گذشته خواهد بود! (کورنیش، 1388، 201) کندوکاو در رویدادهای گذشته برای آینده بسیار مفید است؛ چرا که می‌تواند تا حد زیادی از بروز فجایع آینده جلوگیری کند. بنابراین اگر امکان پیشگیری کامل از بروز فاجعه میسر نباشد، شاید بتوان روش‌هایی برای کاهش احتمال وقوع آن و یا تعدیل پیامدهای ناخوشایندش پیدا کرد. (کورنیش، 1388، 202)

آینده‌پژوهی می‌آموزد که چگونه می‌شود به مصاف آینده مبهم رفت تا دچار کمترین ضرر شد و بیشترین سود را به دست آورد. لذا آینده‌پژوهی از بروز غافل‌گیری جلوگیری می‌نماید. (پدرام، جلالی وند، 1392، پیوست 2: 1)

کسب موقعیت برتر در رقابتها

عدم قطعیت نهفته در آینده برای بعضی، توجیه کننده عدم دور اندیشی آنان است وبرای عده‌ای دیگر منبعی گرانبها از فرصت‌هاست. (برومند، 1391، 7) تغییر شتابانه، فرصت‌هایی باور نکردنی به روی کسانی می‌گشاید که نگرش آینده محور دارند و می‌دانند احتمال‌های آینده را چگونه کشف کنند. آن‌ها می‌توانند برای رسیدن به موفقیت در کار و زندگی خود، برنامه‌هایی واقع بینانه بریزند. (کورنیش، 1388، 283) لذا پیش‌بینی اتفاق‌های آتی به بهره برداری صحیح و کامل از فرصت‌ها کمک می‌کند. (مرادی پور، نوروزیان، 1384)

یک یا دو دهه آینده چالش‌های بیشتری را می‌توان برای صنعت پیش‎بینی کرد؛ تغییرهای بیشتر و فرصت‌های بزرگتر نسبت به تمام دوره‎های تاریخی قبل. کسانی که بتوانند خارج از چارچوب‌های سنتی رایج بیاندیشند و یک برنامه‎ریزی بلند مدت کارآمد توام با یک عملکرد کوتاه مدت متناسب داشته باشند، افرادی هستند که آینده را به فرصت تبدیل می‎سازند. (Glen,2006)

کسب اطلاعات نسبت به نیروهای مؤثر

در شرایطی که آگاهی از رویدادهای گذشته‌های دور برای هر تصمیمی مفید است، اما شناخت تایخ معاصر باید بسیار مهم‌تر باشد؛ چرا که به طور طبیعی، شرایط معاصر شباهت بیشتری به شرایط آینده خواهدداشت. (کورنیش، 1388، 203)

عامل توسعه

توسعه به معنای واقعی کلمه زمانی اتفاق می‌افتد که مردم ضرورت ژرف اندیشی به آینده خود را درک و درباره نوع جامعه‌ای که می‌خواهند بسازند به اتفاق نظر برسند. (ملکی فر و همکاران، 1386، 132) ترسیم آینده مطلوب، چراغی است پیش روی فرایند سیاست گذاری برای تحقق بخشیدن به چنین آینده‌ای. (پدرام، جلالی وند، 1392، پیوست 2: 1)

حل مشکلات امروز

بسیاري از حوادث و رویدادهاي آینده قابل پیش‌بینی هستند. دخالت انسان در این روند سبب تغییر و تحول‌های مطلوب خواهد شد. به بیان روشن‌تر، بحران‌ها و مشکل‌های کنونی، موجه‌ترین دلیل براي اندیشیدن پیرامون آینده است. با این همه آثار و رگه‌هایی از اطلاعات و واقعیت‌هایی که ریشه در گذشته و حال دارند، می‌توانند راهنمای انسان به آینده باشند. لذا ادامه «تصمیم‌گیری صرفاً چندین آینده محتمل بر اساس تجارب گذشته»، غفلت از رصد تغییرات آتی را در پی خواهد داشت و با تلخ کامی روبرو خواهد شد. (برومند، 1391، 7)

حل مشکلات آینده

از مزایای توجه به آینده‌پژوهی، ایجاد توانایی برای حل مشکلات آینده است. (کورنیش، 1388، 298) البته “اداوارد کورنیش” در کتاب “آینده‌پژوهی پیشرفته” پتانسیل‌های موجود برای حل مشکل‌های آینده را مواردی چون پیشرفت فن‌آوری، دانش انباشته، دانش آموختگان ماهر، نهادهای جهانی، قدرت اقتصادی بر می‌شمرد. لذا پتانسیل ما برای ایجاد دستاوردهای بزرگ در آینده، بهت آور است. (کورنیش، 1388، 300)

کسب نمای کلی از آینده‌های در حال ظهور

نگرانی انسان از آینده نامعلوم و همراه با ویژگی‌های خاص خود، ضرورت شناخت آینده و برنامه‌ریزی برای نحوه برخورد با آن را ایجاب می‌نماید. (مرادی پور، نوروزیان، 1384) این شناخت کمک می‌نماید تا از خطر رویارویی با ناشناخته‌ها دوری کرد. همچنین آینده‌شناسی این امکان را به انسان‌ها می‌دهد که یک قدم پیش‌تر از حال گام بردارند. پس اطلاع نسبی از آنچه که ممکن است در آینده اتفاق افتد و وقوع آن محتمل است، ضروری به نظر می‌رسد. (مرادی پور، نوروزیان، 1384)

ایجاد وحدت ملی

روش‌های آینده‌پژوهی مبتنی بر گرفتن آرای صاحب نظران سبب کاستن واگرایی بین این آرا است. این امر موجب ظهور وحدت نسبی بین صاحب نظران شده و این وحدت به نوبه خود یکی از مقدمات تحقق آینده مطلوب خواهد بود. (پدرام، جلالی وند، 1392، پیوست 2: 1)

مسئولیت در قبال آیندگان

فرزندان امروز، چهره‌ای انسانی به آینده می‌دهند. نسل امروز به طور غریزی در مقابل رفاه نسل آینده احساس مسئولیت می‌کند و به این می‌اندیشند که چگونه می‌توان به آن‌ها کمک نمود. همچنین می‌دانند که فرزندان امروز، پدران و مادران فردایند و نسل‌های بعد در پی آن‌ها می‌آیند. بنابراین، فرزندان امروز یادآور مسئولیت در قبال دیگران، از جمله کسانی که هنوز به دنیا نیامده‌اند‌، هستند. (کورنیش، 1388، 289) لذا اگرچه نمی‌توان دین خود را نسبت به تلاش گذشتگان ادا کرد، ولی می‌شود این دین را از گذشته به آینده منتقل نمود. (کورنیش، 1388، 298)

بومیان آمریکا، آینده را ” نسل هفتم که هنوز به دنیا نیامده است” می‌دانند. نسل هفتم، 200 سال بعد از راه خواهد رسید.” اورن لیونز”، رئیس قبیله سرخپوست “ایروکواز” می‌گوید: “ما به واقع نسل هفتم را ملاقات نخواهیم کرد، اما اقدام‌های جمعی ما نوع زندگی آن‌ها را مشخص می‌کند و اینکه آیا آن‌ها می‌توانند به همان جایی برسند که ما آرزو می‌کنیم. ما قدرت آن را داریم تا دنیایی بسازیم که در آن نسل هفتم به مثابه انسان‌های با عزت و شریف زندگی کنند. ما وظیفه داریم بهترین تلاش‌هایمان را برای خلق چنین دنیایی به انجام برسانیم.” (کورنیش، 1388، 290-289)

مقابله با قضا و قدر

جوانان امروز بدون شک مشکل‌های زیادی دارند، اما یکی از بزرگ‌ترین مشکل‌های آنان این است که نسبت به آینده “جبرگرا” هستند. نگرشی که افراد را از تفکر سازنده درباره آینده خود باز می‌دارد و آن‌ها را برای موفقیت‌های کوچک و شکست آماده می‌کند. (کورنیش، 1388، 294) پس شکاف فزاینده‌ای میان آمادگی مطلوب جوانان برای ورود به آینده و آمادگی فعلی آن‌ها وجود دارد. (کورنیش، 1388، 294) یکی از اصول آینده‌پژوهی این است که آینده محتوم نیست و اراده انسان‌ها در پدید آمدن آن تأثیر دارد. (پدرام، جلالی وند، 1392، پیوست 2: 1)

جوانان می‌توانند از طریق آینده‌پژوهی، آینده‌نگری لازم برای مواجهه با چالش‌های دنیای سریعاً متغیر امروز به دست آورند و از اینکه چه چیزهایی باید بیاموزند، از چه خطرهایی باید بپرهیزند، و چه فرصت‌هایی می‌توانند به چنگ آورند، آگاه می‌شوند. دانش احتمالات آینده، آن‌ها را برای مواجهه پیش دستانه با چالش‌ها آماده می‌کند. بدون این آینده‌نگری، آن‌ها به احتمال بسیار زیاد تنها قربانیان رویدادهای اتفاقی می‌شوند، بدون آن که برای دنیایی که در آن زندگی می‌کنند آماده باشند. (کورنیش، 1388، 296)

لذا می‌توان جوانان امروز را با کمک به شناخت آینده و روش کاوش خلاقانه آن، برای آینده مملو از عدم قطعیت آماده ساخت. تجهیز جوانان به آینده‌نگری، شانس موفقیت آن‌ها را در دنیای پیچیده و آشوبناک، فوق العاده افزایش می‌دهد. کسانی که آینده‌نگری خوبی دارند، نوعی “نقشه ذهنی” از آینده در سر دارند. این “نقشه” گرچه ممکن است بسیار مبهم و غیر دقیق به نظر آید، اما نقطه شروعی برای اندیشیدن به آینده بوده و تصمیم‌های خردمندانه‌ای را برای آن‌ها ایجاد می‌کند. (کورنیش، 1388، 295)

از دیگر مزایا می‌توان کمک به ابداع راه‌حل‌های نو (Ford,1998)، کسب اعتماد به نفس (Baldock,1999)، دریافت و درک زود هنگام هشدارها (Chemack,2005)، ایجاد تعادل بین هدف‌های مختلف (Helm,2005) و … را بر شمرد که هر یک به نوعی بر ضرورت آینده‌پژوهی تأکید خواهد داشت.(توپچی ثانی، بدیعی، 1391)

دریغا که آینده‌پژوهی بیش تر در کشورهای صنعتی انجام می‌شود. این کشورها، 97 درصد بودجه‌ها و هزینه‌های آینده‌پژوهی را تأمین می‌کنند. اما جهان سوم که 80 درصد جمعیت جهان را در خود جای داد، تنها 3 درصد فعالیت‌های آینده‌پژوهی را انجام می‌دهد. (ملکی فر و همکاران، 1386و131-130)

این چند نکته برای بیان ضرورت توجه به آینده‌پژوهی کافی است. لذا اگر نیروی انسانی کافی برای برپا ساختن علم آینده‌پژوهی تربیت نشود، فواید پیش گفته نیز عاید نمی‌شود و دانش آینده‌پژوهی در کشور نهادینه نخواهد شد. (پدرام، جلالی وند، 1392، پیوست1:2) البته باید توجه داشت که حضور عاملانه در روند تحول‌های آینده، نیازمند رویکردي آینده‌پژوهانه است که امکان کنش‌گري در رخدادهاي آینده را فراهم می‌سازد. (مرادی پور، نوروزیان، 1384)

 

 

دانلود پایان نامه