انواع بازار :پایان نامه درمورد رقابت در بازار محصول

دانلود پایان نامه

 

انواع بازار از نظر درجه رقابت

2-2-2-1- بازار رقابت کامل [1]

در بازار رقابت کامل، تعداد تولید کنندگان در بازار بسیار زیاد است و هر یک سهم اندکی از بازار را در اختیار دارند. لذا عملاً هر تولید کننده امکان اثرگذاری بر روی قیمت را نداشته و گیرنده قیمتی است که توسط مکانیسم‌های عرضه و تقاضا در بازار تعیین می‌گردد(پیراسته و کریمی،1382). عرضه کنندگان تنها می‌توانند کالا و خدمات خود را به قیمت بازار به فروش برسانند. هیچ فروشنده‌ای نمی‌تواند کالای خود را به قیمت بالاتر از قیمت بازار بفروشد، زیرا هیچ مصرف‌کننده‌ای با وجود قیمت ارزان‌تر حاضر به خرید آن کالا، به قیمت گران تر نیست(علی احمدی، اللهیاری، 1382).

هیچ فروشنده‌ای محصولات خود را زیر قیمت بازار عرضه نخواهد کرد، زیرا هر قدر محصول داشته باشد می‌تواند به قیمت رایج بازار بفروشد. کالای تولید شده به وسیله تولید کنندگان مختلف، همگن و متجانس هستند. کالایی که توسط یک تولید کننده در بازار رقابت کامل عرضه می‌شود از هر حیث(شکل، بسته بندی، کیفیت و …) با تولید کنندگان دیگری که همین کالا را تولید می‌کنند، مشابه است. یعنی مصرف‌کننده نمی‌تواند بین تولید‌کنندگان مختلف هیچ گونه تمایزی قائل شود و کالای تولید شده یک فروشنده جانشین کامل کالای تولید شده توسط سایر موسسات می‌باشد(پیراسته و کریمی، 1382). تحرک و جابه‌جایی عوامل تولید آزاد می‌باشد. به عبارت دیگر موسسات تولیدی جدید در صورت تمایل می‌توانند به عنوان تولید کننده وارد بازار شوند و با موسساتی که در بازار وجود دارند می‌توانند تولید را متوقف کرده و از بازار خارج شوند. بنابراین ورود به صنعت و خروج از آن آزاد است و یا به سهولت انجام می‌شود. بازار کاملاً شفاف است. در یک بازار رقابت کامل در هر لحظه از زمان، هم فروشندگان و هم مصرف کنندگان از شرایط بازار اطلاع کامل دارند(پیراسته و کریمی، 1382). در یک بازار رقابت کامل، تحقیقات بازاریابی، تولید و عرضه محصول، قیمت گذاری، تبلیغ، ترویج و گسترش وافزایش محصول نمی‌تواند هیچ نقشی ایفا کنند. از این رو در این بازار فروشندگان نباید از بابت استراتژی‌های بازاریابی هیچ پولی هزینه کنند(کاتلر و آرمسترانگ، 1384).

شرایطی که در فوق مورد بحث قرار گرفت، شرایط کوتاه مدت بود. زیرا در بلند مدت با توجه به فرض امکان ورود و خروج بنگاه ها، اگر در بازار کالای رقابتی سود وجود داشته باشد، بنگاه های جدید وارد بازار خواهند شد و در نتیجه سود موجود برای تمام بنگاه ها به تدریج کاهش خواهد یافت. اگر بنگاه های موجود در بازار یک کالای خاص در کوتاه مدت زیان بدهند، در بلند مدت شماری از بنگاه ها از بازار آن کالا خارج می‌شوند و در نتیجه زیان برای بنگاه های موجود کاهش خواهد یافت. به طو خلاصه در بلند مدت به علت امکان ورود و خروج بنگاه ها، سود در بازار کالای رقابتی به صفر می‌رسد(طبیبان، 1387).

 

2-2-2-2-  بازار انحصار کامل [2]

این شکل بازار در قطب مخالف رقابت کامل است. انحصار کامل شکلی از سازمان بازار است که در آن تنها یک فروشنده، یک کالای همگن را که برای آن جانشینی وجود ندارد می‌فروشد. او تنها تولید کننده فعال در بازار آن کالاست (پیراسته و کریمی،1382). در این بازار مکانیسم بازار تحت سلطه یک بنگاه یا فرد قرار دارد. بنابراین انحصارگر قیمت بازار را به عنوان تصمیم‌گیرنده تعیین می‌کند. در چنین بازاری قواعد و شرایط برای همه یکسان نیست. انحصارگر می‌تواند با فروش کمتر یا بیشتر محصول بر قیمت تاثیر بگذارد (علی احمدی و الله یاری، 1382).

یک انحصارگر می‌تواند بدون کاهش قابل ملاحظه در مقدار فروش، قیمت کالای خود را افزایش دهد. هر قدر قدرت انحصای بنگاه بیشتر باشد، با افزایش قیمت، کاهش در میزان فروش نیز کمتر خواهد بود. در این شرایط انحصارگر می‌تواند با افزایش قیمت ، بیش از پیش به سود خود بیفزاید(پیراسته و کریمی، 1382).

در شرایط انحصار کامل موانع زیادی برای ورود شرکت‌های جدید به صنعت وجود دارد. عوامل که باعث می‌گردد یک تولیدکننده از قدرت انحصار برخوردار شود و در نتیجه مانع ورود شرکت‌های دیگر شود عبارتند از: کنترل انحصار عرضه مواد اولیه و منابع تولید، انحصار ناشی از حق اختراع یا اکتشاف، انحصار ناشی از حق امتیاز دولتی و انحصار ناشی از بهره مندی از صرفه‌های حاصل از مقیاس. بازار انحصاری می‌تواند باعث کاهش تولید، افزایش قیمت و در نتیجه رفاه کمتر مصرف‌کننده گردد. در حالت انحصار با تولید کمتر و قیمت های بالاتر، منابع تولید نسبت به بخش‌های رقابتی با کارایی کمتری مورد استفاده قرار می‌گیرند. انحصار باعث اتلاف منابع می‌گردد. در انحصار قدرت انتخاب از مصرف کننده به طور کامل سلب می‌شود و بازار به بازار عرضه کننده تبدیل می‌گردد(علی احمدی و الله یاری، 1382).

 

2-2-2-3-  بازار انحصار چند جانبه[3]

انحصار چند جانبه یا بازار چند قطبی شکلی از بازار است که در آن تعداد محدودی فروشنده که آن‌ها را قطب می‌نامند، یک محصول خاصی را به انبوه تقاضاکنندگان عرضه می‌نمایند. از آنجایی که تنها تعداد معدودی فروشنده بزرگ ازیک کالا وجود دارد، اقدام هر فروشنده، بر سایرین اثر می‌گذارد. یعنی بنگاه ها(قطب) با یکدیگر همبستگی متقابل دارند. در نتیجه انحصارگران چند جانبه معمولاً درگیر رقابت غیرقیمتی هستند تا رقابت قیمتی(سالواتوره و دیولیو، 1374).

به عبارت دیگر، هنگامیکه در میدان فعالیت تعداد انگشت‌شماری بازیگر وجود داشته باشد خواه ناخواه رفتار استراتژیک مطرح می‌شود. در مورد دو یا معدودی بنگاه در یک صنعت نیز این امر صادق است. منظور از رفتاراستراتژیک این است که یک بازیگری می‌بایست تصمیم خود را بر اساس تصمیم طرف مقابل و تصمیمی که طرف مقابل در واکنش به تصمیم او می‌گیرد، اتخاذ کند. هر تصمیم بنگاه اول و تصمیم متقابل بنگاه دوم شرایط درآمد و هزینه‌را برای هر دو طرف به صورت‌های مختلقی تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنگاه ناچار است در چنین چهاچوبی از بین راهبردهای مختلف راهبردی بهینه را انتخاب کند(طبیبیان، 1387). در چنین حالتی سیاست قیمت گذاری و تولید یک بنگاه، قیمت و مقدار تولید سایر بنگاه ها را متاثر می‌سازد. این تعداد معدود فروشنده در برابر استراتژی‌های بازاریابی و قیمت گذاری یکدیگر بسیار حساس می‌باشند و به سرعت نسبت به حرکت‌های یکدیگر واکنش نشان می‌دهند. مثلاً اگر یک موسسه اقتصادی در بازار انحصار چند جانبه، قیمت کالای خود را کاهش ‌دهد، احتمالاً حجم فروش آن بیشتر خواهد شد و این مسأله بر مقدار فروش سایر بنگاه‌های موجود در کسب و کار تأثیر خواهد گذاشت. سایر بنگاه ها نیز به منظور مقابله و جبران کاهش سهم فروش خود در بازار، قیمت‌ها را کاهش می‌دهند یا خدمات بیشتری را به خریدار ارائه می‌کنند(کاتلر و آرمسترانگ، 1384). نظیر این وابستگی در سایر اقدامات یک بنگاه نیز دیده می‌شود، به طور مثال در تبلیغات و تغییر کیفیت محصول، هر یک از رفتار به شدت نسبت به اعمال رقیبان خود در بازار انحصار  چند جانبه عکس‌العمل نشان می‌دهند(علی احمدی، و اللهیاری، 1382). ورود به چنین بازاری بسیار مشکل است و فروشندگان دیگر نمی‌توانند به راحتی وارد این بازار شوند(کاتلر و آرامسترانگ، 1384).

وضعیت انحصار چند جانبه در جهان واقعی مصداق‌های فروان دارد و از این نظر دارای اهمیت است. بسیاری از صنایع دارای وضعیت رقابتی از این نوع هستند. در بازار انحصار چند جانبه، هر بنگاه می‌تواند بر حسب شرایط هزینه‌ و تقاضا، راهبرد خاصی را در مقابل بنگاه های دیگر انتخاب کند. به خاطر همین ویژگی ‌نیز امکان ارائه یک الگوی رفتاری واحد برای تمام شرایط قابل تصور وجود ندارد(طیبیان، 1387). اگردو قطب در بازار وجود داشته باشد، آن را بازار دو قطبی یا انحصاری دو جانبه[4] گویند. مدل‌های مختلفی در بازار انحصار چند جانبه وجود دارد که هرکدام از آن‌ها بیانگر نوع خاصی از این بازار است. این مدل‌ها اغلب برای بازار دو قطبی مطرح می‌شوند که می توان آن‌ها را به بازار چند قطبی تعمیم داد(طیبیان، 1387).

مدل‌های مختلف این بازارها عبارتند از: رقابت کورنو، رقابت برتراند، وضعیت تبانی، وضعیت رهبرو پیرو وضعیت جنگ قیمت که در ادامه شرح داده می شوند.

2-2-2-4-  رقابت کورنو[5]

در رقابت کورنو هر شرکت در رقبای آن با فرض اینکه رقبایشان سطح تولید مشخصی دارند، در مورد تولید و قیمت‌گذاری خود تصمیم‌گیری می‌نمایند. در رقابت کورنو شرکت‌ها در محصول رقابت می‌کنند. به بیانی دیگر، در این نوع بازار، هر یک از دو بنگاه مورد نظر، مقدار تولید رقیب خود را مقداری معین فرض کرده و با توجه به آن تصمیم بهینه خود را اتخاذ می‌کند، یعنی مقدار عرضه خود را طوری انتخاب می کند که حداکثر سود عایدش گردد. بنابراین سطح تولید بهینه بنگاه اول بستگی به تصوری دارد که این بنگاه از میزان تولید بنگاه دوم داشته و سطح تولید بهینه بنگاه دوم نیز بستگی به تصوری دارد که بنگاه دوم از میزان محصول بنگاه اول خواهد داشت(طبیبیان، 1387).

2-2-2-5- رقابت برتراند[6]

رقابت برتراند، وضعیت بازاری است که در آن، هر شرکت و رقبای آن، با فرض اینکه رقبایشان قیمت‌های خود را تغییر نخواهد داد، در مورد تولید و قیمت‌گذاری خود تصمیم‌می گیرند(طبیبیان، 1387).

 

2-2-2-6- وضعیت تبانی[7] در بازار چند قطبی

یک نوع شرایط خاص که در بازار چند قطبی ممکن است ظاهر شود، این است که بنگاهها در مورد سطح تولید و قیمت با یکدیگر هماهنگی داشته و به طور مشترک به صورت یک انحصارگر عمل می‌کنند. در این حالت هر دو بنگاه(یا چند بنگاه) در مجموع به صورت یک انحصارگر عمل می‌کنند، یعنی سعی می‌کنند سود صنعت(مجموع سود بنگاهها) را حداکثر کنند(طیبیان، 1387).

 

2-2-2-7- وضعیت رهبر و پیرو

حالت دیگری در بازار چند قطبی، حالت رهبر و پیرو است. یعنی اینکه یک بنگاه نقش رهبر را ایفا ‌کرده و سایر بنگاه ها به صورت پیرو‌عمل‌می‌کنند(طیبیان، 1387).

 

2-2-2-8- وضعیت جنگ قیمت

اگر هر دو بنگاه بخواهند نقش رهبر را ایفا کنند، شرایط بازار به برخورد اقتصادی بنگاهها منجر می‌شود. بنابراین بنگاه ها با یکدیگر وارد جنگ قیمت‌شده و هر یک سعی می‌کنند دیگری را از بازار خارج کند. اگر یکی از بنگاه ها بتواند بنگاه دیگر را از بازار خارج کند، بنگاهی که در صنعت دوام آورد به یک بنگاه انحصاری تبدیل می‌شود(طیبیان، 1387).

 

2-2-3- بازار رقابت انحصاری[8]

رقابت انحصاری ساختاری از بازار است که شامل عناصر انحصار و رقابت به صورت توأم است. عناصر رقابت عبارتنداز تعداد زیادی بنگاهها و ورود آسان به صنعت، عنصر انحصار عبارت‌است از محصولات یا کالاهای متفاوت (مشابه اما نه ‌یکسان) (سالواتوره و دیولیو، 1374).

بازار رقابت انحصاری شامل تعدادزیادی تولید کننده است. تفاوت اصلی بازار رقابت انحصاری و بازار رقابت کامل در نوع کالا‌ها و خدمات است. در بازار رقابت انحصاری، هر عرضه کننده محصولی را عرضه می‌کند که با محصولات سایر رقبا تفاوت دارد. در این بازار محصولات مورد نیاز یک بخش از بازار، نا همگن هستند. اختلاف در تولید امکان ایجاد اختلاف قیمت‌ها  از سوی بنگاه را به دنبال‌دارد  و یک قدرت انحصاری به بنگاه می‌دهد. در حالی که رقابت شدید میان سایر تولیدکنندگان به تولید کالاهای جانشین منتهی خواهد شد. با این حال با ورود بنگاه های جدید به صنعت، کالای جانشین بیشتری تولید می‌شود و قدرت انحصاری کاهش می‌یابد(علی احمدی الله یاری، 1382).

به عبارت دیگر، در بازار رقابت انحصاری، هر کدام از بنگاه ها کالایی تولید می‌کنند که استفاده مشابهی دارند ولی از نظر طرح و شکل ظاهری، کیفیت، نوع بسته‌بندی، میزان تبلیغات و غیره با کالای بنگاه دیگر متفاوت است. بنابریان هر نشانه تجاری با توجه به ویژگی‌های خاص ظاهری و یا ویژگی‌های کیفی با یکدیگر تفاوت دارند و در نتیجه هر نشانه تجاری، محصول جداگانه‌ای محسوب می‌شود. پس در شرایط رقابت انحصاری کالایی که توسط بنگاه های مختلف یک صنعت ساخته می‌شود تاحدود زیادی با یکدیگر قابل جایگزینی است(طیبیان، 1387).

محصول می‌توان از نظر کیفیت، ظاهر، تبلیغات یا خدمات پس از فروش، با محصولات دیگر متفاوت باشد. فروشنده می‌تواند به دنبال بخش‌های متفاوتی از بازار برآید، محصولاتی متفاوت با نام‌ها و نشان‌های تجاری گوناگون به بازار عرضه کند و با انجام دادن تبلیغات متفاوت به عرضه محصولات بپردازد (کاتلروآرمسترانگ، 1384).

به دلیل ماهیت و ساختارصنعت، در بین تولید کنندگان این صنعت، رقابت برسرقیمت، کیفیت و سهم بازار وجود دارد، ولی با وجود چنین رقابتی هر تولید کننده در حوزه مشخص دارای قدرت انحصاری است. مثلاً مدارک تجاری معروفی دارد، مصرف‌کنندگان سابقه زیادی در مصرف کالا دارند یا از طراحی و کیفیت شناخته شده و خوبی برخوردار است. در این بازار به دلیل ایجاد قدرت انحصاری، تبلیغات و برقراری ارتباط مناسب با مشتریان و توزیع کنندگان لازمه ادامه کار و حرکت بنگاه است (حسینی و پناهی، 1386). با توجه به اختلاف در تولید، بنگاه های موجود در بازار رقابت انحصاری، با صرف ‌هزینه‌های زیاد برای فروش و تبلیغات در جهت افزایش فروش، حفظ موقعیت خویش در بازار و بسط تولیدات خود تلاش می‌کنند(علی احمدی و الله یاری ،1382).

ورود شرکت‌های جدید به صنعت و خروج از آن آزاد است. اگر چه ورود به بازار رقابت انحصاری آزاد است ولی از آنجا که هر بنگاه و هر تولید کننده، کالایی متفاوت از کالای دیگران، برای رفع نیازهای یکسان، عرضه می‌کند، این بازار تا حدی شبیه بازار انحصاری کامل می شود. اما از آنجا که کالاها در این بازار همگن نیستند  و با یکدیگر متفاوت می‌باشند بنگاهای بازار رقابت انحصاری نمی‌توانند مانند یک انحصارگر رفتار کنند(علی احمدی و الله یاری، 1382).

 

 

 

[1] – Perfect Competiton

[2] – Monopoly

[3] – Oligopoly

[4] – Duopoly

[5] – Cournot Competiton

[6] – Bertrand Competiton

[7] – Collusion Solution

[8] – Monopolistik Competiton

دانلود پایان نامه