انواع ساختارهای سازمانی

هنری مینتز برگ بعد از تحقیقات فراوان دریافت که پنج نوع ساختار وجود دارد.‌این ساختارها عبارتند از ساختار ساده، بوروکراسی ماشینی، بوروکراسی حرفه‌ای، ساختار بخشی و ادهوکراسی.

1- ویژگی‌های ساختار ساده[1]:

– تعداد ستاد فنی و پشتیبانی در سازمان بسیار کم است.

– تمرکز تصمیم‌گیری در سطح عالی سازمان.

– ساختار با حداقل رسمیت و تفکیک عمودی کم در اختیارات.

– هماهنگی از طریق سرپرستی مستقیم.

2- ویژگی‌های بوروکراسی ماشینی[2]:

– ستاد فنی و پشتیبانی از خطوط عملیاتی سازمان منفک شده است.

– وجود عدم تمرکز افقی در تصمیم‌گیری بصورت محدود.

– سلسله مراتب دقیق و تعریف شده.

– قدرت زیاد ستاد فنی.

– وجود رسمیت زیاد از طریق خط مشی‌ها، رویه‌ها، قوانین ومقررات.

– هماهنگی از طریق استاندارد کردن فرایندهای کاری.

– کارآیی زیاد در عملیات.

– متناسب برای محیط‌های ثابت و بدون تغییر.

– واکنش کند به تغییرات محیطی و‌ایده‌های کارکنان.

3- ویژگی‌های بوروکراسی حرفه‌ای:[3]

– تأکید بر روی متخصصان حرفه‌ای در هسته‌ی عملیاتی سازمان است.

– ستادهای پشتیبانی و فنی در خدمت کارکنان حرفه‌ای هستند.

– هماهنگی از طریق استاندارد کردن مهارت‌های افراد حرفه‌ای صورت می‌گیرد.

4- ویژگی‌های بوروکراسی بخشی:[4]

– مرکب از بخش‌هایی است که هر بخش ممکن است دارای ساختار مختص به خود باشد.

– هر بخش برای واکنش به تقاضای بازار محلی طراحی شده است.

– عدم تمرکز عمودی وجود دارد (از مدیران عالی به مدیران میانی)

– سطح میانی مدیریت، بخش کلیدی در سازمان است.

– استفاده از استاندارد کردن ستاده‌ها برای هماهنگی.

5- ویژگی‌های ادهوکراسی[5] (ساختارهای موقت):

– بسیار ارگانیک و پویاست.

– حداقل رسمیت در آن وجود دارد.

– پروژه‌های موقت تیمی از تخصص‌های میان رشته‌ای تشکیل شده است.

– درجه تخصصی کردن افقی بر اساس آموزش‌های تخصصی و رسمی بسیار بالاست.

– هماهنگی از طریق فرآیند تنظیم متقابل و دو طرفه صورت می‌گیرد.

– ستاد پشتیبانی قسمت کلیدی سازمان است.

مینتزبرگ در نوشته‌های اخیر خود، ساختار جدیدی نیز به ساختارهای پنج گانه خود افزوده است.

این ساختار جدید تحت عنوان ساختارهای‌ایدئولوژیک[6]مطرح گردیده است که تناسب زیادی با ساختارهای نهادهای انقلابی همچون جهاد سازندگی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و… در کشورمان دارد.

یکی از مشکلات اساسی بر سر راه کارآیی[7] و اثربخشی[8] سازمان‌ها در‌ایران (بویژه سازمان‌ها و مؤسسات دولتی)، مسائل ساختاری است. به گونه‌ای که ساختارهای سازمان‌ها، ساختارهایی کهنه و مبتنی بر مفروضات سنتی است که با وظایف فعلی آنها سازگاری نداشته، پویایی و تحولات محیط امروز‌این را مد نظر قرار نداده، علاوه برآن مطابق نیازهای کنونی جامعه اسلامی‌ایران بنا نشده و به ابعاد انسانی و انگیزشی نیروی کار توجهی نگردیده است. با توجه به‌اینکه یکی از وظایف مدیران سازماندهی است و سازماندهی نیز فرآیندی یکباره نمی‌باشد، فلذا بایستی هر چند وقت یکبار نسبت به کارا نمودن سیستم ساختاری سازمان‌ها اقدام مقتضی بعمل‌اید و سازماندهی مجدد[9]متناسب با متغیرها و عوامل تأثیرگذار (استراتژی و هدف، محیط، تکنولوژی، اندازه و…) صورت پذیرد.

2-2-5- سازمان‌های مکانیکی و ارگانیکی

تام برنز[10] و جی. ام. استاکر[11] دو نوع طراحی سازمان را مورد شناسایی قرار دادند که عبارتند از: سازمان‌های مکانیکی و سازمان‌های ارگانیکی (پویا). هر یک از‌این نوع سازمان‌ها دارای ویژگی‌های خاص هستند که به آنها اشاره می‌شود.

الف) ویژگی‌های سازمان‌های مکانیکی             

1- وظایف به مقدار زیاد تخصصی و جزئی شده‌اند و توجه نا چیزی به وضوح ارتباط بین وظایف و اهداف سازمانی می‌گردد.

2- وظایف به همان شکل رسمی که تعریف می‌گردند باقی می‌مانند، تا زمانی که مدیریت عالی بطور رسمی آنها را تغییر دهد.

3- نقش‌های خاص افراد تعریف شده هستند (الزامات و روش‌های فنی برای افراد دقیقاً بیان شده است).

4- ساختار کنترل، اختیارات و ارتباطات بصورت سلسله مراتبی است، مجوزهای کاری نشأت گرفته از قرارداد استخدام بین کارمند و سازمان است.

5- اطلاعات مربوط به عملیات و موقعیت سازمان بطور رسمی در اختیار مدیران عالی سازمان قرارمی گیرد.

6- ارتباطات بین سرپرست و زیر دست عمدتاً عمودی است.

7- ارتباطات عمدتاً جهت ارائه دستورات و تصمیمات از سوی مدیران عالی و ارائه اطلاعات و درخواست‌های زیردستان برقرار می‌گردد.

8- اصرار بر وفاداری سازمانی و اطاعت از مافوق هاست.

9- اهمیت و موقعیت افراد به میزان تعیین هویت افراد با سازمان و اعضای آن بستگی دارد.

 

ب) ویژگی‌های سازمان‌های ارگانیکی

1- بیشتر وظایف از یکدیگر مستقل بوده و تأکید بر روی ارتباط وظایف با اهداف سازمانی است.

2- وظایف بطور مستمر مورد تعدیل قرار گرفته و از طریق تعامل اعضاء مجدداً تعریف می‌گردند.

3- نقش‌های افراد بصورت کلی تعریف شده است (اعضاء مسئولیت جمعی را برای انجام وظایف می‌پذیرند)

4- ساختار کنترل، اختیار و ارتباطات بصورت شبکه‌ای است و مجوزهای سازمانی نشأت گرفته از افراد ذینفع است و نه روابط قراردادی.

5- کانون‌های دانش در سراسر سازمان پراکنده است و منحصر به رهبر نمی‌شود.

6- ارتباطات هم بصورت عمودی و هم افقی است و نوع ارتباطات بستگی به‌این دارد که اطلاعات مورد نیاز در کجا واقع شده است.

7- ارتباطات عمدتاً بصورت مبادله اطلاعات و انجام مشاوره است.

8- تعهد به وظایف سازمان و اهداف با ارزش‌تر از وفاداری و اطاعت است.

9- اهمیت و موقعیت افراد به تخصص و پیشینه‌ی افراد در محیط خارجی بستگی دارد.

با توجه به ویژگی‌های فوق الذکر می‌توان گفت که سازمان‌های مکانیکی شکلی از طراحی هستند که بسیار بوروکراتیک و خشک هستند و برای محیط‌های ثابت مناسبند. ولی سازمان‌های ارگانیک، پویا و منعطف هستند و برای محیط‌های ناپایدار و غیرقابل پیش بینی کاربرد دارند (مقیمی 1391).

[1]-Simple Structure

[2]-Machine Bureaucracy

[3]-Professional  Bureaucracy

[4]-Divisonalized Bureaucracy

[5]-Adhocracy

[6]-Ideologic Structure

[7]-Efficiency

[8]-Effectiveness

[9]-Reorganizing

[10]-Tom  Burns

[11]-G.M. Stalker